Dzisiaj jest Sobota, 23 Września 2017 r.

Gmina Gietrzwałd

Przyroda

Historia

Zobacz także

Pradzieje gminy Gietrzwałd

Pod wpływem różnych kultur

Gietrzwałdem po raz pierwszy nazwał podolsztyńską wieś Wojciech Kętrzyński w 1879 r. „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i Krajów Słowiańskich” z 1882 r. podaje nazwy Gietrzwałd, Dzietrzwałd, Jetrzwałd oraz niemiecką nazwę Dittrichswalde.

Viktor Roehrich, znawca kwestii kolonizacji na Warmii utrzymuje, iż pierwotne brzmienie nazwy to Dichterurwald, czyli „dziewiczy las” – i jest ona pochodzenia pruskiego. To przekonująca argumentacja, zważywszy że pobliskie wsie również noszą pruskie nazwy: Woryty [woras (prus.) – stary] czy Rentyny [rantas (prus.) – brzeg].

Znaleziska na terenie gminy

Archeolodzy odnaleźli na terenie dzisiejszej gminy Gietrzwałd ślady ludzkiej aktywności sprzed kilku tysięcy lat. Odkopane siekiery, topory, broń datowane na około 2300–2200 r. p.n.e. mówią nie tylko o zajęciach ówczesnych mieszkańców tych okolic, ale też poświadczają o istnieniu gęstej sieci osadniczej na południowej Warmii. Monety, które przypadkowo odnajdywano w XIX i XX w., potwierdzają, że przez ziemie dzisiejszej gminy Gietrzwałd wiódł ważny szlak handlowy ku morzu.

Wyodrębnić można wpływy kultur od paleolitu po epokę żelaza. Znaleziono eksponaty charakterystyczne dla kultury rzucewskiej i serowskiej. W większości są to narzędzia z kości zwierzęcych, grociki strzał czy fragmenty broni, gdyż ludność zajmowała się polowaniem i rybołówstwem. Spora część znalezisk datowana jest na epokę brązu i epokę żelaza. Swoją obecność zaznaczyły kultura łużycka (wyodrębniła się z niej grupa warmińsko-mazurska) i kultura kurhanów zachodniobałtyjskich.

Z upływem czasu zachodziły zmiany w gospodarce, osadnictwie, kulturze materialnej i przede wszystkim w obrządku pogrzebowym. Świadczy o tym pochówek, układ grobów oraz wyposażenie kurhanów. Nie wszystkie jednak elementy obrządku pogrzebowego zostały od razu przyjęte, na co wskazuje długotrwałe przenikanie się niektórych tradycji mogiłowych, na przykład występowanie – obok grobów płaskich – pochówków pod kurhanami, wewnątrz których chowano szczątki w obrządku ciałopalnym bądź współistnienie na tych samych cmentarzyskach grobów szkieletowych i ciałopalnych. Część zmarłych chowano tu w dużych kurhanach, zawierających liczne pochówki. Inną charakterystyczną formą były bruki kamienne, pod którymi znajdowały się szczątki na cmentarzyskach płaskich.

Pod względem liczebności inwentarza wyróżniono tzw. skarby małe, zawierające 1–5 przedmiotów, średnie 6–20, duże 21–41 oraz bardzo duże o inwentarzu, którego liczebność przekracza 100 zabytków. Zdecydowanie dominują depozyty małe i średnie. Są to różne wisiorki, zawieszki, naramienniki z broni, dominują groty, siekierki, obecne są również sierpy. Noszono otwarte bransolety, naszyjniki, spirale, szpile o prostym trzpieniu, z łabędzią szyjką i wiosłowate, a także rozmaite wisiorki.

Pierwsze osady

Osiedla obronne wznoszono w naturalnie chronionych miejscach na szczytach odosobnionych wzniesień, półwyspach, wyspach, wysokich brzegach rzek i jezior lub w dolinach rzek. Dodatkowo broniono je kamiennymi czy kamienno-ziemnymi wałami, rowami, palisadami i częstokołami. Domy słupowe miały kamienne paleniska pośrodku i jamę przypiecową. Specyficzne osiedla budowano na pomostach rusztowych z pni drzewnych układanych na podmokłych wysepkach, w płytkich zatokach jezior i rzek.

Na uwagę zasługuje osiedle nawodne w Sząbruku. Główną cechą takiego osiedla jest położenie w miejscach, które w okresie użytkowania otaczał teren zalany wodą – na sztucznych lub naturalnych wyspach. Samo wyżej wymienione osiedle znajdowało się na wyspie w miejscu zwężenia jeziora Wulpińskiego. Obiekt założono na bardzo mocno eksponowanym wzgórzu glacjalnym o powierzchni 0,6 ha i kształcie przypominającym podeszwę buta. W czasie użytkowania „but” stanowił prawie całą powierzchnię wyspy. Zasiedlono cały teren kulminacji wyspy, tworzący majdan o powierzchni prawie 15 arów. W południowo-zachodniej części odsłonięto relikty palisady oraz oddaloną od niej o 13 m suchą fosę znajdującą się w niższej partii osiedla.

W Worytach znaleziono osiedle położone na izolowanym wzniesieniu, bezpośrednio na wschód od wsi. Wielkość stanowiska szacuje się na ok 3 ha, z czego przekopano 1679,5 m², odkrywając trzysta siedemdziesiąt sześć obiektów, w tym jamy, paleniska oraz ślady po wbitych lub wkopanych słupach. Z zabytków ruchomych odkryto między innymi naczynia z baniastymi brzuścami i cylindrycznymi szyjkami, płaskie talerze, misy, naczynia sitowate, przęśliki i bryły polepy.

 

Łukasz Klęczar